सकाळी शिंका आणि नाक चोंदते? ऋतुसंधीत कफाची काळजी कशी घ्यावी
Dr Rucha Mehendale Paiलेखिका: डॉ. रुचा मेहेंदळे पै (BAMS) - आयुर्वेदिक डॉक्टर (आयुर्वेदाचार्य)
थोडक्यात महत्त्वाचे
- पावसाळा संपून थंडी सुरू होण्याच्या काळाला आयुर्वेदात ऋतुसंधी म्हणतात, आणि या काळात शरीराला बदलाशी जुळवून घ्यावे लागते.
- आयुर्वेदानुसार पहाटे कफ दोषाचा प्रभाव जास्त असतो, म्हणून सकाळी नाक जड किंवा बंद वाटू शकते.
- कोमट पाणी, हलकी वाफ, उबदार कपडे आणि गरम, हलका आहार या सोप्या सवयी या काळात उपयोगी पडतात.
- सुंठ, मिरी, तुळस आणि हळद हे घरगुती मसाले कफ संतुलनासाठी पारंपरिकरित्या वापरले जातात.
या लेखात
ऑक्टोबरची सकाळ. खिडकीबाहेर हलके धुके, अंगावर पांघरूण, आणि उठताच एकामागून एक शिंका. नाक जड, घसा खवखवलेला. अनेक घरांत आजी लगेच स्वयंपाकघरात जाऊन तुळस, आले आणि मिरीचा काढा ठेवते. ऋतू बदलताना सकाळी शिंका आणि नाक चोंदणे हा अनुभव अनेकांचा असतो. आयुर्वेद याकडे कसे पाहतो आणि या काळात कफाची काळजी कशी घ्यावी, हे आज पाहूया.
ऋतुसंधी म्हणजे काय?
दोन ऋतूंच्या मधल्या काळाला आयुर्वेदात 'ऋतुसंधी' म्हणतात. एका ऋतूचा शेवटचा आठवडा आणि पुढच्या ऋतूचा पहिला आठवडा हा साधारण ऋतुसंधीचा काळ मानला जातो. या काळात हवामान, तापमान आणि आर्द्रता झपाट्याने बदलते आणि शरीराला त्याच्याशी जुळवून घ्यावे लागते.
सध्या आपण वर्षा ऋतूतून शरद ऋतूकडे जात आहोत. दिवसा ऊन आणि पहाटे गारवा, असा हा बदल अनेकांना जाणवतो.
ग्रंथ ऋतुबदलाबद्दल काय सांगतात?
ऋतूनुसार आहार-विहार बदलणे, म्हणजे 'ऋतुचर्या', हा आयुर्वेदाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
ग्रंथ काय सांगतात
अष्टांग हृदयाच्या सूत्रस्थानातील ऋतुचर्या अध्यायात ऋतुसंधीच्या काळात आधीच्या ऋतूच्या सवयी हळूहळू कमी करून नव्या ऋतूच्या सवयी हळूहळू स्वीकाराव्यात, असे सांगितले आहे. चरक संहितेच्या सूत्रस्थानातही प्रत्येक ऋतूनुसार आहार आणि दिनचर्येचे वर्णन येते.
हे संदर्भ पारंपरिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ते आधुनिक वैद्यकीय दावे नाहीत.
सकाळी कफ जास्त का जाणवतो?
आयुर्वेदानुसार दिवसाचे वेगवेगळे भाग वेगवेगळ्या दोषांशी जोडलेले आहेत. पहाटे आणि सकाळचा पहिला भाग कफ दोषाचा काळ मानला जातो. कफाचे गुण आहेत: जड, थंड आणि स्निग्ध. त्यात हवेतली आर्द्रता आणि गारवा मिसळला की सकाळी नाक जड, घसा खवखवलेला आणि अंग आळसावलेले वाटू शकते.
प्रत्येकाची प्रकृती वेगळी असल्याने हा अनुभवही प्रत्येकासाठी वेगळा असतो. कफ प्रकृतीच्या व्यक्तींना तो जास्त जाणवू शकतो.
सकाळच्या कोणत्या सवयी उपयोगी पडतात?
कोमट पाण्याने सुरुवात
उठल्यावर एक ग्लास कोमट पाणी प्या. दिवसभरही थंड पाण्याऐवजी कोमट पाणी घ्या.
हलकी वाफ
गरम पाण्याची हलकी वाफ घेतल्याने बरे वाटते, असा अनेकांचा अनुभव आहे. पाणी खूप गरम नसावे, आणि लहान मुलांना वाफ देताना मोठ्यांनी सोबत असावे.
उबदार राहा
पहाटेच्या गारव्यात छाती, कान आणि डोके झाकलेले ठेवा. पंख्याखाली थेट झोपणे टाळा.
गरम आणि हलका आहार
रात्री गरम सूप, मुगाची खिचडी, वरण-भात असा हलका आहार घ्या. रात्री दही, आइस्क्रीम आणि फ्रिजमधील थंड पदार्थ कमी ठेवणे पारंपरिकरित्या सुचवले जाते.
घरगुती मसाले
सुंठ, मिरी, तुळस, हळद आणि आले जेवणात योग्य प्रमाणात वापरा. तुळस-आल्याचा काढा ही अनेक घरांची आवडती सवय आहे.
हालचाल आणि झोप
सकाळी थोडे चालणे किंवा सूर्यनमस्कार, आणि रात्री वेळेवर झोप. यामुळे शरीराला ऋतुबदलाशी जुळवून घेणे सोपे जाते.
Santhkaphaa Tablet कुठे बसते?
आयुर्वेदात कफ दोषाच्या संतुलनासाठी विशिष्ट वनौषधींचे संयोग सांगितले आहेत. Santhkaphaa Tablet हे पारंपरिक पद्धतीने वैद्यांनी तयार केलेले 100% हर्बल फॉर्म्युलेशन असून, ऋतुसंधीच्या काळात कफ संतुलनाला पूरक आधार म्हणून पारंपरिकरित्या वापरले जाते. पॅकवरील सूचनेनुसार, किंवा वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार घ्या.
Santhkaphaa Tablet, Dr Rucha Tanvi Herbals
कफ संतुलनासाठी पारंपरिक वनौषधी योग | ₹216
आत्ता खरेदी कराडॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
ताप येत असेल, दम लागत असेल, छातीत घरघर होत असेल, खोकला काही दिवसांपेक्षा जास्त टिकत असेल किंवा लक्षणे वाढत असतील, तर घरगुती उपायांवर थांबू नका आणि तातडीने डॉक्टरांना दाखवा. बाळ, वृद्ध किंवा गर्भवती महिलेला त्रास होत असल्यास लगेच सल्ला घ्या. गर्भवती किंवा स्तनदा माता, दीर्घकालीन आजार असलेले किंवा नियमित औषधे घेणारे यांनी कोणतेही नवीन उत्पादन सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांशी बोलावे. चालू औषधे स्वतःहून बंद करू नका.
अधिक पाहा: Dr Rucha Tanvi Herbals च्या आयुर्वेदिक गोळ्या
हेही वाचा: ऋतू बदलताना रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे ५ सोपे उपाय | शरद ऋतूत पचन आणि पित्त सांभाळण्यासाठी आयुर्वेदिक सूत्रे
संदर्भ
- अष्टांग हृदय, सूत्रस्थान, ऋतुचर्या अध्याय (ऋतुसंधी)
- चरक संहिता, सूत्रस्थान, ऋतूनुसार आहार-विहार
हे संदर्भ पारंपरिक आयुर्वेदिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ती वैद्यकीय तथ्यांची विधाने नाहीत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ऋतुसंधीत कोणता आहार घ्यावा?
गरम, ताजा आणि हलका आहार. मुगाची खिचडी, भाज्यांचे सूप, वरण-भात आणि थोडे तूप हे या काळातील पारंपरिक पर्याय आहेत.
तुळस-आल्याचा काढा कसा करावा?
दोन कप पाण्यात पाच-सहा तुळशीची पाने, आल्याचा छोटा तुकडा आणि दोन-तीन मिरे घालून पाणी अर्धे होईपर्यंत उकळा. गाळून कोमट असताना घ्या.
सकाळची कोणती दिनचर्या उपयोगी पडते?
उठल्यावर कोमट पाणी, थोडी हालचाल, उबदार कपडे आणि गरम नाश्ता. ही साधी दिनचर्या ऋतुबदलाच्या काळात शरीराला साथ देते.
Santhkaphaa सुरू करण्यापूर्वी कोणी वैद्यांचा सल्ला घ्यावा?
गर्भवती किंवा स्तनदा माता, लहान मुले आणि नियमित औषधे घेणारे यांनी वैद्यांशी बोलून योग्य प्रमाण ठरवल्यास ते त्यांच्या दिनचर्येत छान बसते.
लहान मुलांसाठी ऋतुसंधीत कोणती काळजी घ्यावी?
मुलांना उबदार कपडे, कोमट पाणी, गरम आणि ताजे जेवण आणि पुरेशी झोप द्या. त्यांच्यासाठी कोणतेही औषध देण्यापूर्वी बालरोगतज्ज्ञ किंवा वैद्यांचा सल्ला घ्या.
तुमच्या प्रकृतीनुसार मार्गदर्शनासाठी Book Your Consultation
आयुर्वेदिक वैद्य आणि Dr Rucha Tanvi Herbals व Dr Rucha's Navtej च्या संस्थापिका; कुटुंबांना रोजच्या आयुर्वेदिक आरोग्यासाठी मार्गदर्शन करतात.
हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने आहे; तो वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचाराचा पर्याय नाही. आयुर्वेदिक उत्पादने तज्ज्ञ वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरावीत. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे स्वतःहून बंद करू नका. परिणाम व्यक्तिपरत्वे भिन्न असू शकतात.