नवरात्रीच्या उपवासात उत्साह टिकवण्यासाठी महिलांसाठी ५ सोपे आयुर्वेदिक उपाय
Dr Rucha Mehendale Paiलेखिका: डॉ. रुचा मेहेंदळे पै (BAMS) - आयुर्वेदिक डॉक्टर (आयुर्वेदाचार्य)
थोडक्यात महत्त्वाचे
- आयुर्वेदात उपवासाला 'लंघन' म्हणतात आणि तो प्रकृती, वय आणि बल पाहून करावा असे सांगितले आहे.
- पौष्टिक सुरुवात, थोडे थोडे खाणे आणि पुरेसे पाणी यांमुळे नऊ दिवस उत्साह टिकतो.
- तूप, खजूर, राजगिरा आणि ताक हे पारंपरिक उपवासाचे पौष्टिक पर्याय आहेत.
- उपवास सोडताना हलका क्रम ठेवल्यास पचन सुखद राहते.
या लेखात
नवरात्र म्हणजे भक्ती, गरबा, आरत्या आणि उपवास. माझ्या क्लिनिकमधल्या अनेक जणी नऊ दिवस उपवास करतात आणि त्याच वेळी घर, ऑफिस, पूजा आणि पाहुणे सगळे सांभाळतात. पाचव्या-सहाव्या दिवसापर्यंत त्या म्हणतात, "डॉक्टर, खूप थकल्यासारखे वाटते." उपवासाचा आनंद आणि अंगातला उत्साह दोन्ही टिकवण्यासाठी आयुर्वेदाची पद्धत आज पाहूया.
आयुर्वेद उपवासाकडे कसे पाहतो?
आयुर्वेदात उपवासाला 'लंघन' म्हणजे शरीराला हलके ठेवण्याची क्रिया म्हटले आहे. पचनशक्तीला, म्हणजे अग्नीला, विश्रांती देण्याचा हा एक मार्ग मानला जातो.
ग्रंथ काय सांगतात
चरक संहितेच्या सूत्रस्थानातील लंघनबृंहणीय अध्यायात लंघनाचे प्रकार सांगितले आहेत आणि व्यक्तीचे बल, वय, प्रकृती आणि ऋतू पाहूनच लंघन करावे असे स्पष्ट केले आहे. म्हणजेच प्रत्येकाचा उपवास त्याच्या शरीराला साजेसा असावा.
हे संदर्भ पारंपरिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ते आधुनिक वैद्यकीय दावे नाहीत.
उपवासात उत्साह टिकवण्यासाठी ५ सोपे उपाय कोणते?
१. पौष्टिक सुरुवात करा
सकाळी रिकाम्या पोटी चहा घेण्याऐवजी दोन खजूर, थोडे भिजवलेले बदाम, एखादे फळ किंवा राजगिऱ्याचा लाडू खाऊन दिवसाची सुरुवात करा.
२. थोडे थोडे आणि वेळेवर खा
एकदाच मोठा फराळ घेण्यापेक्षा दिवसभरात लहान प्रमाणात खाणे पचायला हलके पडते. साबुदाणा, बटाटा आणि तळलेले पदार्थ मर्यादित ठेवून ताक, फळे, दूध, राजगिरा आणि भगर यांचा संतुलित वापर करा.
३. पाणी आणि द्रवपदार्थ
नारळपाणी, ताक, कमी साखरेचे लिंबू सरबत आणि कोमट पाणी दिवसभर थोडे थोडे घ्या. पुरेसे पाणी घेतल्याने अंगात ताजेपणा टिकतो.
४. तूप आणि सुकामेवा
फराळात थोडे साजूक तूप, बदाम, खजूर आणि मनुके असावेत. आयुर्वेदात तूप बल आणि ओज यांना पोषण देणारे मानले आहे.
५. विश्रांती आणि झोप
नऊ दिवसांच्या धावपळीत रात्री सहा ते सात तासांची झोप मिळेल याची काळजी घ्या. दिवसात दहा मिनिटे शांत बसणे किंवा हलके प्राणायाम मनालाही विश्रांती देतात.
शतावरी आणि जीवंती स्त्रियांच्या पोषणासाठी कशा वापरल्या जातात?
आयुर्वेदात शतावरी आणि जीवंती या वनस्पती स्त्रियांच्या पोषण आणि बलासाठी पारंपरिकरित्या वर्णन केलेल्या आहेत. Tanvi Shatajivanti Tablets हे वैद्यांनी पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेले 100% हर्बल फॉर्म्युलेशन आहे, जे दैनंदिन ताकद आणि पोषणाला आधार देण्यासाठी पारंपरिकरित्या वापरले जाते. पॅकवरील सूचनेनुसार, किंवा वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार घ्या.
उपवास कसा सोडावा?
उपवास सोडताना एकदम जड जेवण नको. आधी कोमट पाणी किंवा एखादे फळ, मग हलके वरण-भात किंवा मूगडाळ खिचडी आणि थोडे तूप असा क्रम ठेवा. त्यामुळे पचनावर ताण येत नाही आणि दुसऱ्या दिवशीही हलके वाटते.
डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
मधुमेह, रक्तदाब, थायरॉईड किंवा ॲनिमिया असलेल्या स्त्रिया, गर्भवती आणि स्तनदा माता, तसेच नियमित औषधे घेणाऱ्या सर्वांनी उपवासापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. उपवासाच्या दिवशीही औषधे स्वतःहून बंद करू नका. चक्कर येणे, खूप अशक्तपणा, छातीत धडधड किंवा भोवळ जाणवल्यास उपवास सोडा आणि तातडीने डॉक्टरांना भेटा.
अधिक पाहा: Dr Rucha Tanvi Herbals च्या आयुर्वेदिक गोळ्या
हेही वाचा: शरद ऋतूत पचन आणि पित्त सांभाळण्यासाठी आयुर्वेदिक सूत्रे | च्यवनप्राश फक्त मुलांसाठीच असतो का?
संदर्भ
- चरक संहिता, सूत्रस्थान, लंघनबृंहणीय अध्याय
- भावप्रकाश निघंटु, शतावरी आणि जीवंतीचे वर्णन
हे संदर्भ पारंपरिक आयुर्वेदिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ती वैद्यकीय तथ्यांची विधाने नाहीत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उपवासात कोणते पदार्थ सर्वात पौष्टिक आहेत?
राजगिरा, भगर, ताक, दूध, हंगामी फळे, खजूर, बदाम आणि थोडे साजूक तूप हे पारंपरिक आणि पौष्टिक पर्याय आहेत.
उपवासात दिवसभर उत्साह कसा टिकवावा?
पौष्टिक सुरुवात, दर दोन-तीन तासांनी थोडे खाणे, पुरेसे पाणी आणि रात्रीची चांगली झोप या चार सवयी पुरेशा आहेत.
उपवासात ताक घेता येते का?
हो. ताजे, पातळ ताक पचायला हलके असते आणि उपवासाच्या दिवशी ताजेतवाने वाटते.
Shatajivanti Tablets उपवासाच्या काळातही घेता येतात का?
हो, वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार. तुमच्या उपवासाच्या पद्धतीनुसार योग्य वेळ आणि प्रमाण वैद्य सांगू शकतात.
नवरात्रानंतर नेहमीच्या आहाराकडे कसे परतावे?
पहिले एक-दोन दिवस खिचडी, वरण-भात आणि भाज्या असा हलका आहार घ्या आणि मग हळूहळू नेहमीचे जेवण सुरू करा.
तुमच्या प्रकृतीनुसार आहार आणि उपवासाच्या मार्गदर्शनासाठी Book Your Consultation
आयुर्वेदिक वैद्य आणि Dr Rucha Tanvi Herbals व Dr Rucha's Navtej च्या संस्थापिका; कुटुंबांना रोजच्या आयुर्वेदिक आरोग्यासाठी मार्गदर्शन करतात.
हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने आहे; तो वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचाराचा पर्याय नाही. आयुर्वेदिक उत्पादने तज्ज्ञ वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरावीत. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे स्वतःहून बंद करू नका. परिणाम व्यक्तिपरत्वे भिन्न असू शकतात.