च्यवनप्राश फक्त लहान मुलांसाठीच आहे का? एक गैरसमज
Dr Rucha Mehendale Paiलेखिका: डॉ. रुचा मेहेंदळे पै (BAMS) - आयुर्वेदिक डॉक्टर (आयुर्वेदाचार्य)
थोडक्यात महत्त्वाचे
- च्यवनप्राश हे आवळ्यावर आधारित पारंपरिक आयुर्वेदिक अवलेह आहे आणि ते सर्व वयोगटांसाठी वापरले जाते.
- आयुर्वेदात च्यवनप्राशचे वर्णन 'रसायन' म्हणून केले आहे, म्हणजेच शरीराचे पोषण आणि ओज टिकवणारी पद्धत.
- प्रौढ आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ऋतू बदलताना हा रोजच्या आरोग्याचा पारंपरिक आधार आहे.
- योग्य प्रमाण, वेळ आणि अनुपान ठरवण्यासाठी वैद्यांचा सल्ला उपयुक्त ठरतो.
या लेखात
हिवाळा जवळ आला की अनेक घरांत सकाळी एक दृश्य हमखास दिसते. आई मुलाच्या तोंडात च्यवनप्राशचा चमचा घालते आणि मूल तोंड वाकडे करते. पण त्याच टेबलावर बसलेले बाबा, आजी-आजोबा किंवा स्वतः आई मात्र च्यवनप्राशपासून दूरच राहतात. कारण एक जुना समज: "च्यवनप्राश तर लहान मुलांसाठी असते." आयुर्वेद मात्र वेगळे सांगतो. च्यवनप्राश हे संपूर्ण कुटुंबासाठी आहे. चला, हे का ते समजून घेऊया.
च्यवनप्राश म्हणजे नेमके काय?
च्यवनप्राश हा आवळा आणि अनेक वनौषधींपासून तयार केलेला घट्ट, चाटण्यासारखा पदार्थ आहे. आयुर्वेदात अशा पदार्थाला 'अवलेह' म्हणतात. आवळा हा त्याचा मुख्य घटक आहे, आणि त्यासोबत अश्वगंधा, बला, शतावरी, विदारीकंद, दालचिनी, वेलची यांसारख्या वनस्पती आणि मसाले असतात.
च्यवन ऋषींच्या कथेशी जोडलेले हे नाव आहे. ही कथा सांगते की वयाने ज्येष्ठ असलेल्या ऋषींसाठी हा रसायन योग तयार केला गेला. म्हणजेच, च्यवनप्राशचा उगमच मुळात प्रौढांसाठी होता.
ग्रंथ च्यवनप्राशबद्दल काय सांगतात?
च्यवनप्राशचे वर्णन आयुर्वेदातील सर्वात जुन्या ग्रंथात आढळते.
ग्रंथ काय सांगतात
चरक संहितेच्या चिकित्सास्थानातील रसायन अध्यायात च्यवनप्राशचे वर्णन येते. तिथे तो आवळ्यावर आधारित रसायन म्हणून सांगितला आहे, जो शरीराचे पोषण, बल आणि ओज टिकवण्यासाठी पारंपरिकरित्या वापरला जातो. अष्टांग हृदयातही रसायन संकल्पनेचे सविस्तर वर्णन आहे.
हे संदर्भ पारंपरिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ते आधुनिक वैद्यकीय दावे नाहीत.
रसायन आणि ओज म्हणजे काय?
आयुर्वेदात 'रसायन' म्हणजे शरीरातील सर्व धातूंचे पोषण करणारी आणि दैनंदिन स्वास्थ्य टिकवणारी पद्धत. 'ओज' म्हणजे चांगल्या पचनातून आणि पोषणातून तयार होणारे शरीराचे सार, ज्याचा संबंध उत्साह, ताकद आणि ऋतूबदलाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेशी जोडला जातो.
ओज एका दिवसात तयार होत नाही. योग्य आहार, चांगली झोप, नियमित व्यायाम, शांत मन आणि ऋतूनुसार दिनचर्या, या सगळ्यांतून तो हळूहळू जपला जातो. च्यवनप्राश या दिनचर्येतला एक पारंपरिक, चविष्ट आधार आहे.
प्रौढ आणि ज्येष्ठांसाठी च्यवनप्राश का खास?
कामाच्या धावपळीतील प्रौढांसाठी
ऑफिस, घर, प्रवास आणि अनियमित झोप, या सगळ्यात शरीराला पोषणाची गरज असते. ऋतू बदलताना रोज सकाळी एक चमचा च्यवनप्राश हा दैनंदिन पोषण आणि उत्साहासाठी पारंपरिक पर्याय आहे.
ज्येष्ठ नागरिकांसाठी
वयानुसार पचनशक्ती आणि शरीराची ताकद जपण्याची गरज वाढते. रसायन संकल्पना ज्येष्ठांच्या दिनचर्येसाठीच विशेषतः सांगितली आहे, त्यामुळे आजी-आजोबांच्या सकाळच्या दिनचर्येत च्यवनप्राशला खास स्थान आहे.
महिलांसाठी
घर आणि काम सांभाळणाऱ्या स्त्रियांसाठी आवळा आणि शतावरीसारख्या वनस्पतींनी युक्त च्यवनप्राश रोजच्या पोषणाचा छान भाग होऊ शकतो.
च्यवनप्राश कसे आणि कधी घ्यावे?
पारंपरिक पद्धतीत च्यवनप्राश सकाळी रिकाम्या पोटी किंवा न्याहारीपूर्वी कोमट दुधासोबत घेतले जाते. प्रौढांसाठी साधारण एक चमचा, किंवा वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार. मुलांना देताना प्रमाण बालरोगतज्ज्ञ किंवा वैद्यांना विचारून ठरवा.
Tanvi Prasham हे आवळा आणि पंचवीसहून अधिक वनौषधींपासून पारंपरिक पद्धतीने तयार केलेले च्यवनप्राश आहे. ते दैनंदिन आरोग्य, उत्साह, पचनाचे संतुलन आणि ऋतुमानानुसार शरीराला आधार देण्यासाठी पारंपरिकरित्या वापरले जाते. चवीला छान असल्याने संपूर्ण कुटुंबाच्या दिनचर्येत सहज बसते.
डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
च्यवनप्राशमध्ये गोडवा असतो, त्यामुळे मधुमेह असलेल्यांनी तो सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. गर्भवती किंवा स्तनदा माता, दीर्घकालीन आजार असलेले किंवा नियमित औषधे घेणारे यांनीही आधी डॉक्टरांशी बोलावे. सतत थकवा, वजनात अचानक बदल, वारंवार ताप किंवा दीर्घकाळ टिकणारा खोकला असल्यास तपासणी करून घ्या. चालू औषधे स्वतःहून बंद करू नका.
अधिक पाहा: Dr Rucha Tanvi Herbals ची उत्पादने
हेही वाचा: ओजस म्हणजे काय? | ऋतू बदलताना रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्याचे ५ सोपे उपाय
संदर्भ
- चरक संहिता, चिकित्सास्थान, रसायन अध्याय (च्यवनप्राश)
- अष्टांग हृदय, उत्तरस्थान, रसायन विधी
हे संदर्भ पारंपरिक आयुर्वेदिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ती वैद्यकीय तथ्यांची विधाने नाहीत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रौढ व्यक्ती रोज च्यवनप्राश घेऊ शकतात का?
हो. आयुर्वेदात च्यवनप्राश हे सर्व वयोगटांसाठी रोजच्या दिनचर्येतील रसायन म्हणून वर्णन केले आहे. प्रौढांसाठी साधारण एक चमचा, किंवा वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार.
च्यवनप्राश घेण्याची सर्वोत्तम वेळ कोणती?
पारंपरिकरित्या सकाळी रिकाम्या पोटी किंवा न्याहारीपूर्वी कोमट दुधासोबत घेतले जाते.
च्यवनप्राश वर्षभर घेता येते का?
हो, अनेक कुटुंबे वर्षभर घेतात. हिवाळा आणि ऋतुबदलाच्या काळात त्याचे खास महत्त्व मानले जाते. उन्हाळ्यात प्रमाण वैद्यांच्या सल्ल्याने ठरवता येते.
च्यवनप्राश सुरू करण्यापूर्वी कोणी वैद्यांचा सल्ला घ्यावा?
मधुमेह असलेले, गर्भवती किंवा स्तनदा माता, लहान मुले आणि नियमित औषधे घेणारे यांनी वैद्यांशी बोलून योग्य प्रमाण ठरवल्यास च्यवनप्राश त्यांच्या दिनचर्येत छान बसते.
च्यवनप्राश कसे साठवावे?
बरणी घट्ट बंद करून थंड, कोरड्या जागी ठेवा आणि नेहमी स्वच्छ, कोरड्या चमच्याने काढा.
संपूर्ण कुटुंबासाठी योग्य प्रमाण जाणून घेण्यासाठी Book Your Consultation
आयुर्वेदिक वैद्य आणि Dr Rucha Tanvi Herbals व Dr Rucha's Navtej च्या संस्थापिका; कुटुंबांना रोजच्या आयुर्वेदिक आरोग्यासाठी मार्गदर्शन करतात.
हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने आहे; तो वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचाराचा पर्याय नाही. आयुर्वेदिक उत्पादने तज्ज्ञ वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरावीत. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे स्वतःहून बंद करू नका. परिणाम व्यक्तिपरत्वे भिन्न असू शकतात.