अभ्यंगाचे शास्त्र: अष्टांग हृदय आपल्याला काय सांगते?

लेखिका: डॉ. रुचा मेहेंदळे पै (BAMS) - आयुर्वेदिक डॉक्टर (आयुर्वेदाचार्य)

लहानपणी दिवाळीच्या पहाटे आई अंधारातच उठवायची. अंगणात पणत्या, बाहेर फटाक्यांचा आवाज आणि आईच्या हातचे कोमट तेल व उटणे. ते अभ्यंग स्नान आजही आठवले की मन प्रसन्न होते. पण क्लिनिकमध्ये अनेक जण विचारतात, "डॉक्टर, अभ्यंग फक्त दिवाळीतच करायचा का?" आयुर्वेदाचे उत्तर आहे, नाही. अभ्यंग हा रोजच्या दिनचर्येचा भाग आहे. आज अष्टांग हृदयाच्या संदर्भासह अभ्यंगाचे शास्त्र समजून घेऊया.

अभ्यंग म्हणजे नेमके काय?

'अभि' म्हणजे सर्व बाजूंनी आणि 'अंग' म्हणजे शरीर. स्नेह, म्हणजे तेल किंवा तूप, संपूर्ण अंगाला हळूवारपणे चोळणे म्हणजे अभ्यंग. आयुर्वेदानुसार कोरडेपणा, हलकेपणा आणि खरखरीतपणा हे वात दोषाचे गुण आहेत आणि स्निग्ध पदार्थ वाताला संतुलित ठेवतात. म्हणूनच कोरडी त्वचा, थंडीचे दिवस आणि दगदगीची जीवनशैली असलेल्यांसाठी अभ्यंग पारंपरिकरित्या सुचवला जातो.

अष्टांग हृदय अभ्यंगाबद्दल काय सांगते?

आचार्य वाग्भट यांनी दिनचर्येत, म्हणजे रोजच्या आरोग्यदायी सवयींमध्ये, अभ्यंगाला महत्त्वाचे स्थान दिले आहे.

ग्रंथ काय सांगतात

अष्टांग हृदयाच्या सूत्रस्थानातील दिनचर्या अध्यायात "अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं" असे सूत्र येते, म्हणजे अभ्यंग नित्य करावा. ग्रंथकार वय, श्रम आणि वात यांच्या संदर्भात अभ्यंगाचे वर्णन करतात आणि शिर (डोके), श्रवण (कान) आणि पाद (पाय) यांना विशेषतः तेल लावण्याचा सल्ला देतात.

हे संदर्भ पारंपरिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ते आधुनिक वैद्यकीय दावे नाहीत.

म्हणूनच आयुर्वेदात शिरोभ्यंग, कर्णपूरण आणि पादाभ्यंग असे अभ्यंगाचे तीन महत्त्वाचे भाग सांगितले जातात.

घरच्या घरी अभ्यंग कसा करावा?

१. तेल कोमट करा

वाटी गरम पाण्यात ठेवून तेल कोमट करा. तेल खूप गरम नसावे, हाताला सुखद वाटेल इतकेच.

२. योग्य क्रम ठेवा

आधी डोके, मग चेहरा आणि मान, त्यानंतर हात, छाती, पोट आणि पाठ, आणि शेवटी पाय असा क्रम ठेवा.

३. हालचाल लक्षात ठेवा

सांध्यांवर वर्तुळाकार हालचाल आणि हात-पायांच्या लांब भागांवर सरळ, वरखाली हालचाल करा. दाब हलका आणि आरामदायी ठेवा.

४. थोडा वेळ थांबा, मग स्नान

पंधरा ते वीस मिनिटे तेल अंगावर राहू द्या आणि नंतर कोमट पाण्याने स्नान करा. तेल काढण्यासाठी उटणे वापरणे ही आपली सुंदर परंपरा आहे.

चेहरा आणि पायांसाठी छोटे अभ्यंग कसे करावे?

रोज पूर्ण अंगाला तेल लावायला वेळ मिळत नसेल तर चेहरा आणि पाय यांवर लक्ष द्या. चेहऱ्यासाठी Navtej Shatadhauta Ghrita, म्हणजे शंभर वेळा धुतलेले तूप, बोटांवर थोडे कोमट करून चेहरा आणि मानेला हलकेच लावता येते.

पायांसाठी कांस्य धातूची वाटी, म्हणजे कांसा वाटी, हे पादाभ्यंगाचे पारंपरिक साधन आहे. Dr Rucha's Navtej Kansa Wand तळव्यांना तेल किंवा तूप लावल्यानंतर हलक्या दाबाने फिरवा. झोपण्यापूर्वी केलेला हा छोटासा विधी अनेकांना शांत आणि आरामदायी वाटतो. पॅकवरील सूचनेनुसार, किंवा वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार वापरा.

Navtej Kansa Wand, Dr Rucha's Navtej

चेहरा आणि पायांच्या अभ्यंगासाठी पारंपरिक कांस्य साधन | ₹500

आत्ता खरेदी करा

सणासुदीत अभ्यंगानंतर कोणती काळजी घ्यावी?

अभ्यंगानंतर लगेच गार वाऱ्यात जाणे टाळा आणि स्नानासाठी कोमट पाणी वापरा. तेल लावलेल्या अंगावर सैल, सुती कपडे घाला. दिवाळीच्या फराळासोबत हलका व्यायाम, पुरेसे पाणी आणि वेळेवर झोप यांचीही काळजी घ्या.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

ताप, सर्दी किंवा कफ वाढलेला असताना, अपचन, उलट्या किंवा जुलाब होत असताना आणि कोणत्याही तीव्र आजारपणात अभ्यंग थांबवून डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. त्वचेवर जखम, पुरळ, सूज किंवा संसर्ग असेल, किंवा तेल लावल्यावर खाज किंवा लालसरपणा येत असेल तरीही तज्ज्ञांना दाखवा. गर्भवती महिला, दीर्घकालीन आजार असलेले आणि नियमित औषधे घेणारे यांनी वैद्यांशी बोलूनच अभ्यंग सुरू करावा. चालू औषधे स्वतःहून बंद करू नका.

संदर्भ

• अष्टांग हृदय, सूत्रस्थान, दिनचर्या अध्याय
• चरक संहिता, सूत्रस्थान, मात्राशितीय अध्याय (अभ्यंगाचे वर्णन)

हे संदर्भ पारंपरिक आयुर्वेदिक संकल्पनांचे वर्णन करतात; ती वैद्यकीय तथ्यांची विधाने नाहीत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अभ्यंग रोज करता येतो का?

हो. अष्टांग हृदयात अभ्यंग दिनचर्येचा नित्य भाग म्हणून सांगितला आहे. रोज पूर्ण अंगाला वेळ नसेल तर डोके, कान आणि पाय यांना थोडे तेल लावणेही चांगली सुरुवात आहे.

अभ्यंगासाठी सर्वोत्तम वेळ कोणती?

सकाळी स्नानापूर्वी, साधारण पंधरा ते वीस मिनिटे आधी. पादाभ्यंग मात्र रात्री झोपण्यापूर्वीही करता येते.

अभ्यंगासाठी कोणते तेल वापरावे?

पारंपरिकरित्या तिळाचे तेल सर्वाधिक वापरले जाते. ऋतू आणि प्रकृतीनुसार खोबरेल तेल किंवा औषधी तेलेही वापरली जातात. तुमच्यासाठी योग्य तेल वैद्य सुचवू शकतात.

Kansa Wand चेहऱ्यासाठीही वापरता येते का?

हो. चेहऱ्याला थोडे तेल किंवा तूप लावून Kansa Wand हलक्या हाताने, खालून वर आणि आतून बाहेर अशा दिशेने फिरवता येते.

अभ्यंगानंतर उटणे कसे वापरावे?

उटणे दूध, गुलाबपाणी किंवा साध्या पाण्यात मिसळून मऊ पेस्ट करा आणि स्नानाच्या वेळी अंगाला लावून तेल काढा. त्वचा स्वच्छ आणि मऊ वाटते.

तुमच्या प्रकृतीला योग्य तेल आणि अभ्यंग पद्धतीसाठी Book Your Consultation

हा लेख केवळ माहितीच्या उद्देशाने आहे; तो वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचाराचा पर्याय नाही. आयुर्वेदिक उत्पादने तज्ज्ञ वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरावीत. डॉक्टरांनी दिलेली औषधे स्वतःहून बंद करू नका. परिणाम व्यक्तिपरत्वे भिन्न असू शकतात.